گفتار وى زمين به هفت اقليم تقسيم شده بوده كه شش اقليم ، اقليم هفتم را كه در ميان بوده دربر مىگرفته است . اين طريقه با نظريهء ايرانى كه زمين را به هفت كشور تقسيم مىكند و بيرونى در التّفهيم آورده سازگارتر است . 160 اگر تمايلات ايرانى مأمون و حواشى او را در نظر بگيريم ، نبايد از اين تعجّب كنيم ، ولى گفتهء زهرى خبر واحد است و نمىتوانيم آن را بر اجماع آراء كه در جانب ديگر است مرجّح شماريم . يك نكته قطعى است كه انديشهء رسم نقشهء جهان براى مأمون از نفوذ انديشه‌اى ديگر برى نبوده و آن اين كه به روش ايران قديم [ رسم نقشهء جهان ] رمز سلطهء جهانى به شمار مىآمده ، از آثار مشابهى كه پيش از آن براى خسروان ساسانى آماده كرده بودند روايتهاى مكرّر هست . فرمانروايان بزرگ اين كار را خاصّ خود مىدانستند و كسى در اين باره انبازشان نمىشد ، چنان كه از مثال سامانيان در خراسان و نورمان‌ها در سيسيل ديده‌ايم . 161 حلّ مشكل مربوط به نقشهء مأمونى هر چه باشد ، به هر حال با اطمينان نسبتا قوى توان گفت كه هنر رسم نقشهء جغرافيايى در ميان مسلمانان از آغاز كار ، مانند جغرافياى رياضى ، با نام بطلميوس پيوسته بود . مسلمانان عرب زبان و وارثانشان تا پايان قرون وسطا يادگار بطلميوس را خيلى بهتر از اروپاى قرون وسطا ، كه دين بزرگى نيز به او داشت ، حفظ كردند . نقشهء بطلميوس در مغرب زمين بكلّى فراموش شده بود ، و در حدود سال 1154 / 549 ه . تنها اثر مهمّى كه در نقشه كشى اروپا پيش از قرن چهاردهم / هشتم ه . نمودار ميراث بطلميوسى به شمار مىرفت ، نقشهء ادريسى بود . 162 كتاب المجسطى از قرن دوازدهم به خوبى در اروپا معروف بود و آن نيز نتيجهء ترجمهء لاتينى از متن عربى بود 163 ولى كتاب جغرافيا تا آغاز قرن پانزدهم در اروپا ناشناخته مانده بود . 164 جالب آنكه تاريخ كشف جغرافياى بطلميوس را با دقّت كامل تعيين مىتوان كرد ، زيرا پيرد آيى ، كه ياد وى از پيش رفت و به بركت كتاب صور العالم وى كريستوف كلمب از نظرييات جغرافيا دانان اسلامى دربارهء « ارين » اطّلاع يافت ، هنگام تأليف كتاب خود به سال 1410 / 813 ه . تنها از كتاب المجسطى استفاده كرده بود و مطلقا از جغرافياى بطلميوس اطّلاع نداشت . 165 ولى همو پس از سه سال كتاب جغرافياى كامل خود را تأليف كرد و خلاصهء جغرافياى بطلميوس را در آن آورد و سپس ترجمهء لاتينى آن را به طور كامل به سال 1478 / 883 ه . چاپ كرد . 166 درست در همان سالها ( 1451 - 1481 / 855 - 886 ه . ) در عهد محمّد فاتح ، سلطان عثمانى ، دو ترجمهء تازه از كتاب جغرافيا از يونانى به عربى فراهم شد 167 كه شاهزاده يوسف كمال كه تعدادى از آثار جغرافيايى را منتشر كرده به سال 1929 / 1348 ه . هر دو ترجمه را در قاهره به چاپ افست رسانيد . 168 در آغاز قرن شانزدهم ، وقتى پيرى ريس ، دريانورد ترك ، نقشهء جهان را بر بنياد چهارده نقشهء جغرافيايى موجود رسم مىكرد ، در آن ميان هشت نقشه از